Intelligente emotie - Abicht, Ludo 1936- (Antwerpen Houtekiet, 2001)
Meer en meer mensen zoeken hun heil in allerlei vormen van irrationalisme, religieus fundamentalisme, etnisch nationalisme en onverdraagzaamheid. Daarnaast vluchten velen ook weg in New Age en emotionele intelligentie als reactie tegenover de vroegere overbeklemtoning van de rede en het wetenschappelijk denken. Volgens hen heeft de Verlichting alleen maar dwaasheden voortgebracht en tot misdaden geleid, waarvan Auschwitz en Hirosjima de absolute dieptepunten vormden. Dit is wel een eenzijdige visie. De huidige vlucht in romantisch extremisme heeft ook te maken met de globalisering. Maatschappelijke veranderingen zoals het neoliberalisme, de wetenschappelijke proeven (zoals het klonen, gentechnologie, &) en multiculturaliteit scheppen bij veel mensen onzekerheid.De filosoof Ludo Abicht beschrijft deze evolutie in zijn nieuwste boek Intelligente Emotie (Houtekiet, 2001) en plaatst dit begrip tegenover de emotionele intelligentie. Een pleidooi voor de herwaardering van het gevoel maar dan wel als intelligente of bevrijdende emotie. Het is een indrukwekkend boek dat reeds verscheen in maart 2001 maar toen al een quasi visionaire beschrijving geeft van de botsing tussen de vooruitgangsideeën enerzijds en het traditionalisme anderzijds. Iets waarvan we volgens vele waarnemers sinds de aanslagen van 11 september op wereldvlak getuige zijn. De voor ons schokkende tegenstelling tussen de steeds humanere, redelijker en rechtvaardiger wordende moderne wereld en de praktijken van officiële vertegenwoordigers van deze moderniteit in de niet-westerse wereld werd pas vijf eeuwen later op grote schaal vastgesteld en aangeklaagd, nu ook door de heersende groepen en hun ideologen. Dit besef heeft, samen met andere, meer materiële en technologische oorzaken, geleid tot het fundamenteel en universeel ter discussie stellen van de hele moderniteit. Die discussie is fundamenteel omdat het vandaag niet meer gaat om deelkritieken op tegenstellingen binnen het systeem maar om de legitimiteit van het systeem zelf, zo begint Abicht. Een dergelijke afwijzing van de moderniteit is duidelijk aanwezig in tal van islamitische landen, niet alleen in Afghanistan, Iran, Irak, Soedan en Syrië, maar ook in grote moslimstaten zoals Indonesië, Egypte, Nigeria en Algerije. Ook in andere delen van Azië en Afrika zie je een opstand tegen waarden die wij in het westen als universeel ervaren.Tot voor enkele jaren dacht men in het westen dat bij de ontwikkeling naar een meer democratische en humanere wereld nog enkel een strijd bestond tussen de bevordering van de sociale gelijkheid enerzijds en de individuele vrijheid anderzijds. De gebeurtenissen van de voorbije weken tonen aan dat er meer aan de hand is. De spanning tussen het westerse humanistische universalisme en het overal opduikende particularisme kan ofwel leiden tot een meedogenloze verdediging van onze veiligheid, welvaart en way of life (en een onvermijdelijke botsing der beschavingen), ofwel tot een nieuwe synthese, waarvan de omtrekken nog zeer vaag zijn : multiculturalisme, interculturalisme, diversiteit, gettovorming of smeltkroes. Het probleem is dat de Verlichtingsbeweging dermate snel is gegaan dat het oog verloor voor de klassieke tradities en geloofsovertuigingen. Sinds de tweede helft van de vijftiende eeuw zijn we tot experimenteren veroordeeld. Elke individuele burger of groep die weigerde daaraan mee te doen, werd als irrelevant of in het mildste geval als folkloristisch opzijgeschoven en vakkundig geneutraliseerd. De bewoners van de niet-westerse wereld kregen niet eens de kans om te weigeren; zij werden van bovenaf in het zich ontwikkelde wereldsysteem ingeschakeld, dat wil dus zeggen geketend.Terwijl de vooruitgangsidee in het westen en bij de leiders in de door haar gekoloniseerde gebieden toenam bleven de oorspronkelijke bewoners verweesd achter. Maar door de toegenomen moderniteit, communicatie en globalisering kregen de leiders van het traditionele de kans om hun ideeën wijd te verspreiden en kregen ze steun bij de bevolking (zoals de in Frankrijk verblijvende Khomeiny in Iran). Zij verkondigden het traditionele geloof als absolute waarheid die zich afkeert tegen moderne ideeën omdat ze een bedreiging vormen voor de traditionele leer. Men had kunnen verwachten dat de snelle en spectaculaire ontwikkelingen van wetenschap en techniek tijdens de negentiende eeuw, samen met de democratisering van het onderwijs een dam zou opwerpen tegen de vloedgolven van de irrationaliteit (&) De wetenschap zou ons van alle vormen van geestelijke en materiële afhankelijkheid bevrijden en onze individuele en collectieve krachten ten volle laten openbloeien. Men keek echter niet voldoende achterop, de grote meerderheid volgde niet en er was een gebrek aan zelfkritiek. Daardoor creeërde een toenemende moderniteit terzelfdertijd een toenemend onbehagen en afkeer.Waarom is de multiculturaliteit in Noord-Amerika en Europa dan wel gelukt ? Dat heeft alleszins te maken met de eeuwenlange confrontaties en assimilaties van diverse volkeren en culturen. En door de kracht van mensen om het positieve van het samenleven hoger in te schatten dan het terugplooien in het eigen gelijk. Het gaat hier om enkelingen die, diep overtuigd van de waarheid van hun eigen wereldbeeld, een gelijkaardige houding bij anderen hebben leren waarderen en daardoor in staat zijn gesteld, om samen met hen naar gemeen schappelijke belangen en waarden te zoeken. Daartoe was moed vereist, omdat beiden voortdurend af te rekenen hadden met hun eigen achterban, die dergelijke toenaderingspogingen als verraad van de collectieve dogmas veroordeelden. Abicht ziet ook geen reden om de klok terug te draaien. Het feit dat tal van mensen het in het vroegere Oost Europa en de Sovjetunie nu minder goed hebben is geen reden om terug te keren naar de systemen van voorheen. Ten eerste is die terugkeer vnaar vroeger de Middeleeuwen, de totalitaire staat, de ongerepte natuur onder de gegeven omstandigheden ten ene male onmogelijk geworden, en ten tweede waren die vroegere tijden of regimes helemaal niet zo idyllisch als ze soms worden voorgesteld (&) Er was geen Paradijs in het verleden, vraag dat maar aan de vrouwen, de slaven, de lijfeigenen en andere onderdanen van weleer. En er is, vermoed ik, ook geen toekomstig Paradijs &Maar Abicht is niet blind voor de toenemende kloof tussen rijk en arm en de mogelijke gevaarlijke reacties die daar kunnen uit voortvloeien. We mogen niet berusten in de huidige situatie of vanuint het gezichtspunt van de haves zou het verkeerd zijn de huidige verhoudingen koste wat het kost te willen verdedigen. Is het niet logisch, aangezien deze gevolgen de ganse mensheid treffen, dat de internationale gemeenschap en haar organisaties een ernstige poging ondernemen om hun steun te verlenen aan die wetenschappelijke projecten die in de eerste plaats gericht zijn op het lenigen van de dringendste behoeften van de grootst mogelijke bevolkingsgroep ? Dit leidt tot een radicale oriëntering van de middelen in de richting van ontwikkeling, gezondheid en onderwijs. Daarnaast zou er een noodzakelijk internationaal beleid moeten komen van een effectieve belasting op de winsten die gegenereerd worden door de toenemende kapitaaltransfers, zoals wordt voorgesteld door bijvoorbeeld het Tobin-belastingsprogramma en soortgelijke schemas. Indien we niet in staat zijn om dit op te leggen, zullen we vroeg of laat geconfronteerd worden met de gevolgen, niet van het wetenschappelijk onderzoek op zich maar van onze collectieve onwil of onmacht om wetenschap en ethiek opnieuw aan elkaar te koppelen.In zijn hoofdstuk Bedachtzaam, om radicaal te worden legt Abicht uit waarom de Verlichting er niet in geslaagd is radicale veranderingen door te voeren in scheefgegroeide situaties. & waarschijnlijk omdat ze, in hun wantrouwen tegenover de moeilijk vatbare irrationaliteit, dit verwarrende pluralisme van motivaties en gedragingen tot een overzichtelijk, berekenbaar geheel hebben willen reduceren. Om dan achteraf met verbazing en vaak met verbijstering te constateren dat de mensen inderdaad niet de rationele wezens waren die ze zich in hun indrukwekkende theorieën hebben uitgedacht. Uiteindelijk pleit Ludo Abicht voor intelligente emotie of voor een rationeel gebruik van de rede. Hij uit daarbij stevige cultuurkritiek. Veelal wordt retorisch sterk taalgebruik door een cultuur dominante meerderheid gehanteerd om andersdenkenden bij voorbaat uit te schakelen uit het debat. Abicht verwerpt een dergelijke wijze van discussievoeren. Voor hem bestaat intelligente communicatie uit het open staan voor het geluid van de ander: diens argumenten en achterliggende motieven.Recensie: Dirk Verhofstadt
Keywords: Philosophy; Emotion